სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი განსაზღვრავს 5 ძირითად საფეხურს: საფრთხეების იდენტიფიცირება, რისკის ქვეშ მყოფ პირთა წრის განსაზღვრა, რისკის შეფასება და კონტროლის ღონისძიებები, პასუხისმგებელი პირისა და ვადების განსაზღვრა, ასევე დოკუმენტირება და მონიტორინგი. ეს პროცესი დამსაქმებელს ეხმარება უსაფრთხო სამუშაო გარემოს ჩამოყალიბებაში.
ნებისმიერი ბიზნესისთვის, განურჩევლად მისი ზომისა თუ საქმიანობის სფეროსი, თანამშრომელთა ჯანმრთელობის დაცვა უმთავრესი პრიორიტეტი უნდა იყოს. საქართველოს კანონმდებლობა მკაცრად არეგულირებს შრომის უსაფრთხოების სტანდარტებს, რომელთა ფუნდამენტს სწორედ სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი წარმოადგენს. ამ სტატიაში დეტალურად განვიხილავთ, თუ როგორ უნდა ჩაატაროთ რისკების შეფასება სწორად, რათა მზად იყოთ შრომის ინსპექციის შემოწმებისთვის და, რაც მთავარია, თავიდან აიცილოთ უბედური შემთხვევები.
რა არის რისკების შეფასება და რატომ არის სავალდებულო
რისკების შეფასება არის სისტემატური პროცესი, რომელიც მიზნად ისახავს სამუშაო გარემოში არსებული პოტენციური საფრთხეების გამოვლენას, გაანალიზებასა და მათ აღმოსაფხვრელად ან მინიმუმამდე დასაყვანად შესაბამისი ზომების მიღებას.
საქართველოში მოქმედი „შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ ორგანული კანონი და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანება №01-15/ნ მკაფიოდ განსაზღვრავს ამ ვალდებულებას. სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი სავალდებულოა ყველა დამსაქმებლისთვის და მისი უგულებელყოფა სერიოზულ ფინანსურ ჯარიმებსა და, რიგ შემთხვევებში, ობიექტის საქმიანობის შეჩერებასაც კი იწვევს.
რა განსხვავებაა რისკსა და საფრთხეს შორის (ტერმინების განსხვავება მაგალითით)
პროფესიონალური შეფასების დასაწყებად, პირველ რიგში, მკაფიოდ უნდა გავმიჯნოთ ორი ძირითადი ტერმინი: საფრთხე და რისკი.
- საფრთხე: არის ნებისმიერი რამ (ნივთი, მასალა, პროცესი, მდგომარეობა), რასაც აქვს პოტენციალი, ზიანი მიაყენოს ადამიანის ჯანმრთელობას ან ქონებას.
- რისკი: არის ალბათობა იმისა, რომ კონკრეტული საფრთხე რეალიზდება და გამოიწვევს გარკვეული სიმძიმის ზიანს.
მაგალითი: სამუშაო სივრცეში დაღვრილი ზეთი არის საფრთხე. ის ფაქტი, რომ თანამშრომელი შეიძლება დაცურდეს ამ ზეთზე, წაიქცეს და მოიტეხოს ხელი, არის რისკი. სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი გვავალდებულებს, რომ დავინახოთ არა მხოლოდ ზეთი (საფრთხე), არამედ გავთვალოთ დაცურების შანსი და ტრავმის სიმძიმე (რისკი).
ვის ევალება და რომელ საქმიანობებზე ვრცელდება წესი
კანონმდებლობის თანახმად, სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი თანაბრად ვრცელდება ეკონომიკური საქმიანობის ყველა სფეროზე. მიუხედავად იმისა, მართავთ მძიმე მრეწველობის საწარმოს, სამშენებლო კომპანიას თუ საოფისე სივრცეს, ვალდებული ხართ გქონდეთ რისკების შეფასების შესაბამისი დოკუმენტაცია.
უშუალოდ შეფასების პროცესის ჩატარება ევალება სერტიფიცირებულ შრომის უსაფრთხოების სპეციალისტს (HSE მენეჯერს), რომელიც შეიძლება იყოს კომპანიის შტატში მყოფი თანამშრომელი, ან მოწვეული ექსპერტი შრომის უსაფრთხოების კომპანიიდან. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ შეფასების საფუძველზე შემდგომში იქმნება ლოკალური ნორმატიული აქტები, როგორიცაა, მაგალითად, შრომის უსაფრთხოების ინსტრუქცია.
რისკის შეფასების 5 საფეხური (მთავარი ბლოკი)
ოფიციალური სტანდარტების მიხედვით, სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი ეფუძნება 5 თანმიმდევრულ ნაბიჯს. ამ სტრუქტურის ზედმიწევნით დაცვა უზრუნველყოფს, რომ არცერთი მნიშვნელოვანი დეტალი არ გამოგრჩეთ.
1. საფრთხეების იდენტიფიცირება (საფრთხის 6 კატეგორია)
პირველი და ყველაზე შრომატევადი ეტაპი სამუშაო ადგილების ფიზიკური დათვალიერება და საფრთხეების იდენტიფიცირება გახლავთ. სპეციალისტმა უნდა გამოიკვლიოს ყველა პროცესი, დანადგარი და სამუშაო გარემო. გამოვლენილი საფრთხეები ძირითადად 6 კატეგორიად იყოფა:
- ფიზიკური: მაღალი ხმაური, ვიბრაცია, ექსტრემალური ტემპერატურა, რადიაცია.
- ქიმიური: ტოქსიკური გაზები, მტვერი, გამხსნელები, აალებადი სითხეები.
- ბიოლოგიური: ბაქტერიები, ვირუსები, სოკოები (განსაკუთრებით აქტუალურია სამედიცინო და კვების ინდუსტრიაში).
- ერგონომიული: მძიმე ტვირთის ხელით აწევა, არაკომფორტული სამუშაო პოზა, განმეორებადი მოძრაობები.
- ფსიქოსოციალური: სტრესი, ზეგანაკვეთური შრომა, ბულინგი სამუშაო ადგილზე.
- უსაფრთხოების (ორგანიზაციული): მოძრავი მექანიზმები, სიმაღლეზე მუშაობა, მოუწესრიგებელი ელექტროგაყვანილობა.
2. პირთა წრის განსაზღვრა (მოწყვლადი ჯგუფები)
როდესაც საფრთხეები გამოვლენილია, უნდა დაისვას კითხვა: ვის შეიძლება მიადგეს ზიანი? აქ იგულისხმება არა მხოლოდ უშუალოდ დანადგართან მომუშავე პერსონალი, არამედ დამლაგებლები, ადმინისტრაციის თანამშრომლები, ქვეკონტრაქტორები და ვიზიტორები.
სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს მოწყვლად ჯგუფებს, რომელთა რისკები ინდივიდუალურ მიდგომას საჭიროებს. ასეთები არიან: ორსული ქალები, არასრულწლოვანი დასაქმებულები, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები და სტაჟიორები, რომლებსაც ნაკლები გამოცდილება აქვთ.
3. რისკის შეფასება, მატრიცა (ალბათობა გამრავლებული შედეგის სიმძიმეზე)
ეს არის ეტაპი, სადაც ხდება რისკის დონის მათემატიკური და ლოგიკური დაანგარიშება. ამისთვის საუკეთესო ინსტრუმენტია რისკის შეფასების მატრიცა. ფორმულა მარტივია: რისკის დონე = დადგომის ალბათობას გამრავლებული შედეგის სიმძიმეზე.
ჩვეულებრივ გამოიყენება 5×5 მატრიცა:
- ალბათობა ფასდება 1-დან 5-მდე: 1 (თითქმის შეუძლებელი) – 5 (გარდაუვალი/ძალიან მაღალი ალბათობა).
- სიმძიმე ფასდება 1-დან 5-მდე: 1 (უმნიშვნელო ტრავმა) – 5 (ფატალური შედეგი).
ამ ორი მაჩვენებლის გამრავლებით ვიღებთ რისკის ქულას 1-დან 25-მდე. მაგალითად, თუ ალბათობა არის 3 (საშუალო) და სიმძიმე არის 4 (მძიმე ტრავმა), რისკის ქულა არის 12. მიღებული ქულების მიხედვით ვსაზღვრავთ, რისკი მისაღებია, ზომიერია, თუ მიუღებელი, რაც დაუყოვნებლივ ჩარევას მოითხოვს.
4. კონტროლის ღონისძიებები და კონტროლის იერარქია
თუ რისკი მიუღებელი ან მაღალია, აუცილებელია მისი შემცირება. ამისათვის გამოიყენება კონტროლის იერარქია, რომელიც პრიორიტეტების მიხედვით არის დალაგებული (ყველაზე ეფექტურიდან ყველაზე ნაკლებად ეფექტურისკენ):
- ელიმინაცია (აღმოფხვრა): საფრთხის ფიზიკური მოშორება. (ყველაზე ეფექტური).
- ჩანაცვლება: სახიფათო მასალის შედარებით უსაფრთხოთი ჩანაცვლება.
- საინჟინრო კონტროლი: ადამიანის იზოლირება საფრთხისგან (მაგ: დამცავი ბარიერების მონტაჟი, ვენტილაციის სისტემის გაძლიერება).
- ადმინისტრაციული კონტროლი: სამუშაო პროცედურების შეცვლა, ცვლებში მუშაობა, დამატებითი ტრენინგები, გამაფრთხილებელი ნიშნების განთავსება.
- ინდივიდუალური დაცვის საშუალებები (იდს): ჩაფხუტები, რესპირატორები, სათვალეები, სპეცფეხსაცმელი. ეს არის იერარქიის ბოლო საფეხური, როდესაც პირველი ოთხი ნაბიჯით რისკის განეიტრალება სრულად ვერ ხერხდება.
5. დოკუმენტირება და მონიტორინგი (გადახედვის პერიოდულობა)
სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი მოითხოვს, რომ პროცესის ყველა დეტალი აისახოს წერილობით. შეიქმნას ოფიციალური დოკუმენტი, რომელსაც ხელს მოაწერს როგორც შემფასებელი, ისე კომპანიის დირექტორი და უშუალოდ დასაქმებული პირები. თუმცა, რისკების შეფასება არ არის ერთჯერადი აქტი. კონტროლის ღონისძიებების დანერგვის შემდეგ, უნდა განხორციელდეს მუდმივი მონიტორინგი, რათა დავრწმუნდეთ, რომ შერჩეული მეთოდები რეალურად მუშაობს.
რისკის შეფასების ფორმის შევსება (პრაქტიკული მაგალითი)
პრაქტიკაში, მონაცემების აღრიცხვისთვის გამოიყენება სტანდარტული რისკის შეფასების ფორმა (ცხრილი). განვიხილოთ მარტივი მაგალითი საწარმოო ზონისთვის:
- სამუშაო ადგილი/პროცესი: ლითონის ჭრა კუთხსახეხი აპარატით („ბალგარკით“).
- იდენტიფიცირებული საფრთხე: მფრინავი ლითონის ნამსხვრევები.
- ვინ შეიძლება დაზარალდეს: ოპერატორი და იქვე მდგომი სხვა თანამშრომლები.
- საწყისი რისკი (მატრიცით): ალბათობა (4) * სიმძიმე (4 – თვალის დაკარგვა) = 16 (მაღალი რისკი).
- კონტროლის ღონისძიება: 1. დამცავი ფარის (ბარიერის) დაყენება აპარატზე (საინჟინრო). 2. ოპერატორისთვის სპეც. სათვალისა და სახის ფარის გადაცემა (იდს). 3. სამუშაო ზონის შემოსაზღვრა (ადმინისტრაციული).
- ნარჩენი რისკი (ზომების მიღების შემდეგ): ალბათობა (1) * სიმძიმე (4) = 4 (დაბალი/მისაღები რისკი).
- პასუხისმგებელი პირი / ვადა: საამქროს უფროსი / 1 კვირა.
შესაბამისი რისკის შეფასების ფორმა სრულად უნდა მოიცავდეს ამ გრაფებს და წარმოადგენდეს კომპანიის ოფიციალურ შიდა დოკუმენტს.
რამდენად ხშირად უნდა განახლდეს რისკის შეფასება
სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი ითხოვს დოკუმენტის პერიოდულ გადახედვას. ზოგადი სტანდარტით, რისკის შეფასება უნდა განახლდეს წელიწადში ერთხელ. თუმცა, არსებობს შემთხვევები, როდესაც აუცილებელია რიგგარეშე შეფასების ჩატარება:
- ახალი ტექნოლოგიების, დანადგარების ან მასალების წარმოებაში დანერგვისას.
- სამუშაო პროცესის ან სამუშაო გარემოს მნიშვნელოვანი ცვლილებისას (მაგ. ოფისის გადატანა, რეკონსტრუქცია).
- თუ მოხდა უბედური შემთხვევა, საწარმოო ტრავმა ან გამოვლინდა პროფესიული დაავადება.
- თუ შრომის ინსპექციამ ან აუდიტმა გამოავლინა არსებული შეფასების არაეფექტურობა.
- როდესაც იცვლება შრომის უსაფრთხოების კანონმდებლობა.
როგორ დაგეხმარებათ გერგილი
სრულყოფილი რისკების შეფასების დოკუმენტის შექმნა დიდ დროს, სპეციფიკურ ცოდნასა და ლაბორატორიულ გაზომვებს მოითხოვს (მაგალითად, ხმაურის, განათების, მტვრის კონცენტრაციის ფიზიკური ფაქტორების გაზომვა). დამოუკიდებლად ამ პროცესის მართვა ბიზნესისთვის რთულია.
გერგილი არის პროფესიონალთა გუნდი, რომელიც სთავაზობს ბიზნესს შრომის უსაფრთხოების სრულ მომსახურებას. ჩვენი სერტიფიცირებული აუდიტორები ზედმიწევნით იცნობენ ბრძანება №01-15/ნ-ის მოთხოვნებს. ჩვენ დაგეხმარებით ობიექტზე საფრთხეების იდენტიფიცირებაში, ფიზიკური ფაქტორების გაზომვაში, ზუსტი რისკის შეფასების მატრიცის შედგენასა და კანონმდებლობასთან სრულად შესაბამისი ფორმების შემუშავებაში. მოგვანდეთ რისკების შეფასება და დახვდით შრომის ინსპექციას მომზადებული!
ხშირად დასმული კითხვები (FAQ)
რამდენი საფეხურისგან შედგება რისკის შეფასების პროცესი?
სამუშაო სივრცეში რისკების შეფასების წესი მოიცავს 5 ძირითად საფეხურს: 1. საფრთხეების იდენტიფიცირება; 2. რისკის ქვეშ მყოფ პირთა განსაზღვრა; 3. რისკის შეფასება და მაკონტროლებელი ზომების შერჩევა; 4. პასუხისმგებლობებისა და ვადების გაწერა; 5. დოკუმენტირება და სისტემატური მონიტორინგი.
რამდენად ხშირად უნდა გადაიხედოს რისკის შეფასების დოკუმენტი?
სტანდარტულად, რისკის შეფასების დოკუმენტი უნდა განახლდეს წელიწადში მინიმუმ ერთხელ. თუმცა, რიგგარეშე განახლება სავალდებულოა, თუ სამუშაო პროცესში დაინერგა ახალი ტექნოლოგია/დანადგარი, მოხდა უბედური შემთხვევა, ან შეიცვალა შესაბამისი საკანონმდებლო მოთხოვნები.
ვის ევალება რისკის შეფასების ფორმის მომზადება?
კანონმდებლობის თანახმად, სამუშაო გარემოში უსაფრთხოებაზე და, შესაბამისად, დოკუმენტაციის მომზადებაზე სრული პასუხისმგებლობა დამსაქმებელს ეკისრება. უშუალოდ შეფასების პროცესს და ფორმების შევსებას კი ახორციელებს კომპანიის შიდა სერტიფიცირებული შრომის უსაფრთხოების სპეციალისტი (HSE მენეჯერი) ან მოწვეული საკონსულტაციო კომპანიის აუდიტორი.
