რა არის ESG და რას ნიშნავს ის ქართული ბიზნესისთვის

მარტივად რომ ვთქვათ, ESG არის ჩარჩო, რომლითაც ფასდება, როგორ მართავს კომპანია გარემოსდაცვით, სოციალურ და მმართველობით საკითხებს. ეს არ არის მხოლოდ ტრენდი, ეს არის ბიზნესის კეთების ახალი სტანდარტი, რომელიც აფასებს კომპანიის გრძელვადიან მდგრადობასა და ეთიკურ გავლენას საზოგადოებაზე.

მსოფლიო ბაზრებზე და უკვე საქართველოშიც, ინვესტორები, ფინანსური ინსტიტუტები და პარტნიორები გადაწყვეტილების მიღებისას აღარ ეყრდნობიან მხოლოდ ფინანსურ მაჩვენებლებს. მათთვის მნიშვნელოვანია იცოდნენ, თუ რა გავლენას ახდენს ბიზნესი გარემოზე და რამდენად დაცულია დასაქმებულთა უფლებები. ამ სტატიაში დეტალურად განვიხილავთ, თუ რას გულისხმობს ESG საქართველოში და როგორია მისი დანერგვის პრაქტიკული ეტაპები.

რა არის ESG მარტივი ენით

იმისათვის, რომ სრულფასოვნად გავიგოთ რა არის ESG, უნდა განვმარტოთ თავად აბრევიატურა. ESG ნიშნავს გარემოსდაცვით (Environmental), სოციალურ (Social) და მმართველობით (Governance) კრიტერიუმებს. ეს არის ინდიკატორების ერთობლიობა, რომელიც ეხმარება დაინტერესებულ მხარეებს (ინვესტორებს, მომხმარებლებს, მარეგულირებლებს) შეაფასონ, რამდენად პასუხისმგებლიანად მოქმედებს კომპანია.

წარსულში ბიზნესის მთავარი დანიშნულება მხოლოდ მოგების მაქსიმიზაცია იყო. დღეს კი, გარემოსდაცვითი სოციალური მმართველობითი პრინციპების დაცვა კომპანიის რეპუტაციის, ფინანსური სტაბილურობისა და რისკების შემცირების გარანტიაა. როდესაც კომპანია აკმაყოფილებს ESG სტანდარტების მოთხოვნებს, ის უკეთესად არის დაზღვეული ისეთი კრიზისებისგან, როგორიცაა კლიმატური ცვლილებებით გამოწვეული ზარალი, ჯარიმები შრომის უსაფრთხოების დარღვევის გამო ან კორუფციული სკანდალები.

ESG არ არის მხოლოდ მსხვილი კორპორაციებისთვის განკუთვნილი მექანიზმი. საშუალო და მცირე ბიზნესისთვის ის თანდათან იქცევა კონკურენტული უპირატესობის მოპოვებისა და დაფინანსებაზე წვდომის მთავარ ინსტრუმენტად.

ESG-ის სამი კომპონენტი

იმისათვის, რომ უკეთ გავიაზროთ ESG კომპონენტები, თითოეული მათგანი ცალ-ცალკე უნდა განვიხილოთ. ეს კრიტერიუმები ფარავს ბიზნეს ოპერაციების თითქმის ყველა ასპექტს.

E, გარემოსდაცვითი (ემისიები, ენერგია, ნარჩენები, წყალი)

გარემოსდაცვითი კომპონენტი (Environmental) აფასებს, თუ როგორ ურთიერთქმედებს კომპანია ბუნებასთან და რა ეკოლოგიურ კვალს ტოვებს იგი. ბიზნესის საქმიანობა ხშირად დაკავშირებულია ბუნებრივი რესურსების მოხმარებასა და გარემოს დაბინძურებასთან, ამიტომ ამ მიმართულებით სწორი სტრატეგიის ქონა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.

ძირითადი საკითხები მოიცავს:

• ემისიები და კლიმატის ცვლილება: სათბური აირების (CO2) ემისიების შემცირება და კარბონული ნეიტრალიტეტისკენ სწრაფვა. 
• ენერგოეფექტურობა: განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენება და ენერგიის დაზოგვის ტექნოლოგიების დანერგვა. 
• ნარჩენების მართვა: ცირკულარული ეკონომიკის პრინციპების დანერგვა, ნარჩენების შემცირება, გადამუშავება და უსაფრთხო განთავსება. 
• წყლის რესურსები: წყლის რესურსების რაციონალური გამოყენება და ჩამდინარე წყლების მართვა. 

S, სოციალური (შრომის უსაფრთხოება, ადამიანის უფლებები, თემთან ურთიერთობა)

სოციალური კომპონენტი (Social) ფოკუსირდება ადამიანებზე, როგორც კომპანიის შიგნით (თანამშრომლები), ისე მის გარეთ (მომხმარებლები, ადგილობრივი თემი, მიმწოდებლები). ეს კრიტერიუმი აჩვენებს, თუ როგორ ზრუნავს კომპანია იმ სოციუმზე, რომელშიც ოპერირებს.

მთავარი მიმართულებებია:

• შრომის პირობები და უსაფრთხოება: თანამშრომლებისთვის უსაფრთხო და ჯანსაღი სამუშაო გარემოს შექმნა. შრომის უსაფრთხოება პირდაპირ კავშირშია პროდუქტიულობასთან და თანამშრომელთა ლოიალობასთან.
  
• ადამიანის უფლებები და თანასწორობა: გენდერული თანასწორობა, დისკრიმინაციის აკრძალვა და სამართლიანი ანაზღაურება.
  
• თემთან ურთიერთობა: ადგილობრივი მოსახლეობის მხარდაჭერა, საგანმანათლებლო და სოციალური პროექტების დაფინანსება.
  
• მომხმარებელთა უფლებები: პროდუქტის უსაფრთხოება და პერსონალური მონაცემების დაცვა. 

G, მმართველობითი (გამჭვირვალობა, ეთიკა, რისკის მართვა)

მმართველობითი კომპონენტი (Governance) ეხება კომპანიის შიდა სტრუქტურას, ლიდერობასა და კონტროლის მექანიზმებს. კორპორაციული მართვა განსაზღვრავს, რამდენად ეთიკურად და გამჭვირვალედ იმართება ბიზნესი ხელმძღვანელობის მიერ.

ამ ნაწილში ფასდება:

• გამჭვირვალობა და ანგარიშვალდებულება: დირექტორთა საბჭოს დამოუკიდებლობა, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესის ღიაობა.
  
• ბიზნეს ეთიკა და კორუფციასთან ბრძოლა: ანტიკორუფციული პოლიტიკის არსებობა, ინტერესთა კონფლიქტის მართვა.
  
• რისკების მართვა: ფინანსური თუ არა-ფინანსური რისკების იდენტიფიცირება და პრევენცია.
  
• მენეჯმენტის ანაზღაურება: რამდენად სამართლიანად და კომპანიის მიზნებთან შესაბამისობაში ნაწილდება ტოპ-მენეჯმენტის ბონუსები. 

ESG და მდგრადი განვითარება, რა განსხვავებაა

ხშირად ტერმინებს „ESG“ და „მდგრადი განვითარება“ (Sustainability) სინონიმებად იყენებენ, თუმცა მათ შორის მნიშვნელოვანი კონცეპტუალური განსხვავებაა.

მდგრადი განვითარება არის უფრო ფართო, გლობალური ფილოსოფია და მიზანი. ის გულისხმობს დღევანდელი თაობის მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებას ისე, რომ საფრთხე არ შეექმნას მომავალი თაობების შესაძლებლობებს. მდგრადი განვითარება ორიენტირებულია გლობალურ პრობლემებზე, როგორიცაა სიღარიბის დაძლევა, კლიმატის ცვლილების შერბილება და ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდა.

მეორე მხრივ, ESG არის კონკრეტული, გაზომვადი ჩარჩო და ინსტრუმენტი. ის ბიზნესებსა და ინვესტორებს აძლევს საშუალებას, შეაფასონ და ციფრებში გამოსახონ, თუ რამდენად უწყობს ხელს კონკრეტული კომპანია მდგრად განვითარებას. მარტივად რომ ვთქვათ, მდგრადი განვითარება არის მიზანი (სად გვინდა მივიდეთ), ხოლო ESG არის კომპასი და მეტრიკა (როგორ ვზომავთ პროგრესს).

სავალდებულოა თუ არა ESG საქართველოში

ქართული კომპანიების ხელმძღვანელების ერთ-ერთი მთავარი კითხვაა: არის თუ არა ESG მოთხოვნების დაცვა კანონით სავალდებულო?

ამ ეტაპზე, საქართველოს კანონმდებლობით, ESG ანგარიშგება ყველა ტიპის კომპანიისთვის პირდაპირ, სავალდებულო წესით არ რეგულირდება. თუმცა, რეალობა ბევრად უფრო კომპლექსურია. ბანკები, საერთაშორისო ინვესტორები და ევროპელი პარტნიორები უკვე აქტიურად მოითხოვენ ამ სტანდარტების დაცვას. შესაბამისად, ფინანსებზე წვდომისთვის ის პრაქტიკულად სავალდებულო ხდება.

რამდენიმე მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რაც განსაზღვრავს ESG-ის აქტუალობას საქართველოში:

1. საქართველოს ეროვნული ბანკი (NBG): 2020 წელს ეროვნულმა ბანკმა გამოაქვეყნა „გარემოსდაცვითი, სოციალური და მმართველობის (ESG) სახელმძღვანელო პრინციპები კომერციული ბანკებისთვის“. ეს ნიშნავს, რომ ქართული ბანკები ვალდებულნი არიან შეაფასონ თავიანთი მსესხებლების (კომპანიების) ESG რისკები. თუ ბიზნესს არ აქვს მოწესრიგებული ეს საკითხები, მას გაურთულდება ან გაუძვირდება სესხის აღება.
   
2. საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები: ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი (EBRD) და სხვა დონორები მკაცრად ითხოვენ ინვესტირებული პროექტებისგან ESG კომპონენტების უზრუნველყოფას.
   
3. SARAS და ანგარიშგება: ბუღალტრული აღრიცხვის, ანგარიშგებისა და აუდიტის ზედამხედველობის სამსახური (SARAS) ხელს უწყობს საზოგადოებრივი ინტერესის მქონე პირებისთვის (PIE) მმართველობითი და არაფინანსური ანგარიშგების გამჭვირვალობას.
   
4. ევროკავშირის რეგულაციები (ESRS): თუ ქართული კომპანია პროდუქციის ექსპორტს ახდენს ევროკავშირში, ან წარმოადგენს ევროპული მიწოდების ჯაჭვის (Supply Chain) ნაწილს, მას ადრე თუ გვიან მოუწევს ევროპული მდგრადობის ანგარიშგების სტანდარტების (ESRS) დაკმაყოფილება.
   

ამრიგად, მიუხედავად იმისა, რომ უშუალოდ სამოქალაქო ან კორპორატიული კანონმდებლობა ჯერ სრულად არ ავალდებულებს ბიზნესს, ფინანსური ბაზრის მოთხოვნები ESG-ს პრაქტიკულად სავალდებულოს ხდის.

საიდან იწყებს კომპანია ESG ზე მუშაობას

რა არის ESG და რატომ არის მნიშვნელოვანი უკვე გავარკვიეთ. ახლა ჩნდება ლოგიკური კითხვა: საიდან უნდა დაიწყოს კომპანიამ ამ მიმართულებით მუშაობა? ტრანსფორმაციის პროცესი კომპლექსურია და მოითხოვს სტრატეგიულ მიდგომას, რომელიც ძირითადად სამ ეტაპად იყოფა: შეფასება, სტრატეგია და ანგარიშგება.

1. შეფასება (Assessment – ეგრეთ წოდებული Gap Analysis): პირველი ნაბიჯი არის კომპანიის არსებული მდგომარეობის შეფასება. რა დადებითი თუ უარყოფითი გავლენა აქვს ბიზნესს გარემოსა და საზოგადოებაზე? როგორია მმართველობითი სტრუქტურა? ამ ეტაპზე ხდება ბიზნესის არსებული პრაქტიკის შედარება საერთაშორისო სტანდარტებთან.
   
2. სტრატეგიის შემუშავება: შეფასების შედეგებზე დაყრდნობით, კომპანია შეიმუშავებს ESG სტრატეგიას. ისახება კონკრეტული, გაზომვადი მიზნები. მაგალითად: ენერგიის მოხმარების 15%-ით შემცირება მომდევნო 3 წელიწადში, შრომის უსაფრთხოების ახალი პოლიტიკის დანერგვა და ა.შ.
   
3. ანგარიშგება (Reporting): სტრატეგიის განხორციელების პარალელურად, კომპანიამ უნდა უზრუნველყოს მონაცემების შეგროვება და გამჭვირვალე ანგარიშგება. ამისთვის ყველაზე ხშირად გამოიყენება საერთაშორისოდ აღიარებული GRI (Global Reporting Initiative) სტანდარტები. ეს ანგარიშები წარედგინებათ ინვესტორებს, ბანკებსა და საზოგადოებას. 

დამოუკიდებლად ამ პროცესის მართვა საკმაოდ რთულია და სპეციფიკურ ცოდნას მოითხოვს. შესაბამისად, ბევრი ორგანიზაცია მიმართავს კონსულტანტებს პროცესის სწორად წარმართვისთვის. ESG სისტემის დანერგვა მოითხოვს პროფესიონალურ ხედვასა და თითოეული დეტალის საერთაშორისო მოთხოვნებთან შესაბამისობაში მოყვანას.

ხშირად დასმული კითხვები (FAQ)

რას ნიშნავს აბრევიატურა ESG?

აბრევიატურა ESG ინგლისური სიტყვებისგან მომდინარეობს და ნიშნავს: E – Environmental (გარემოსდაცვითი), S – Social (სოციალური) და G – Governance (მმართველობითი). ეს არის კრიტერიუმების ერთობლიობა, რომელიც ზომავს კომპანიის გავლენას გარემოზე, საზოგადოებასა და მის შიდა მმართველობით სტრუქტურაზე.

სავალდებულოა თუ არა ESG საქართველოში მოქმედი კომპანიისთვის?

კანონმდებლობით ყველა კომპანიისთვის ეს ჯერ პირდაპირ სავალდებულო არ არის. თუმცა, საქართველოს ეროვნული ბანკის (NBG) რეგულაციებისა და საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების (მაგალითად, EBRD) მოთხოვნების გამო, კომერციული ბანკები და ინვესტორები დაფინანსების გაცემამდე ითხოვენ კომპანიებისგან ამ სტანდარტების დაცვას, რაც მას ბიზნესის ზრდისთვის ფაქტობრივად აუცილებელს ხდის.

რით განსხვავდება ESG კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობისგან (CSR)?

CSR (კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობა) ძირითადად კომპანიის კეთილ ნებაზე დაფუძნებული, ხშირად ერთჯერადი ინიციატივებია (მაგალითად, ქველმოქმედება ან სოციალური აქციები). ESG კი არის სრულად სისტემური, კონკრეტულ მონაცემებზე დაფუძნებული და გაზომვადი ჩარჩო. ის უშუალოდ არის ინტეგრირებული კომპანიის მთავარ ბიზნეს მოდელსა და რისკების მართვაში.