გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი: რომელ ბიზნესს სჭირდება სკრინინგი, სკოპინგი და გარემოსდაცვითი ნებართვა

გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი განსაზღვრავს, რომელი საქმიანობა საჭიროებს გარემოზე ზემოქმედების შეფასებას (გზშ). ზოგიერთ საქმიანობას სავალდებულო გზშ ესაჭიროება, ზოგი კი, სკრინინგის საფუძველზე დგინდება, საჭიროა თუ არა შეფასება. ეს პროცესი უზრუნველყოფს გარემოს დაცვის სტანდარტების დაცვას და ბიზნესის მდგრად განვითარებას საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად.

რა არის გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი და ვის ეხება

საქართველოში ეკონომიკური ზრდისა და ინდუსტრიული განვითარების პარალელურად, გარემოს დაცვა და ეკოლოგიური უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ერთ-ერთ უმთავრეს პრიორიტეტად იქცა. სწორედ ამ მიზანს ემსახურება გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი, რომელიც სრულად აწესრიგებს და არეგულირებს იმ საწარმოო, ინფრასტრუქტურული თუ ენერგეტიკული პროექტების განხორციელების წესებს, რომლებმაც შესაძლოა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინონ ბუნებრივ და სოციალურ გარემოზე. ეს კანონი წარმოადგენს ევროკავშირის დირექტივებთან საქართველოს კანონმდებლობის ჰარმონიზაციის უმნიშვნელოვანეს ნაწილს.

გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი ეხება ყველა იმ ინვესტორს, ბიზნესის დამფუძნებელს, პროექტის მენეჯერსა და გარემოსდაცვით შესაბამისობაზე პასუხისმგებელ პირს, ვინც გეგმავს ახალი საწარმოს მშენებლობას, არსებული ინფრასტრუქტურის გაფართოებას, ენერგეტიკული ობიექტების (მაგალითად, ჰიდროელექტროსადგურების) მოწყობას ან წიაღისეულის მოპოვებას. კოდექსი მიზნად ისახავს, ბიზნესს მიაწოდოს ნათელი, გამჭვირვალე და პროგნოზირებადი სამართლებრივი ჩარჩო, რათა თავიდან იქნას აცილებული ან მინიმუმამდე დავიდეს ეკოლოგიური რისკები.

ძირითადი ტერმინები მარტივად: გზშ, სკრინინგი, სკოპინგი, გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება

პროცესების უკეთ გასააზრებლად, მნიშვნელოვანია ზუსტად განვმარტოთ ის ძირითადი სამართლებრივი და ტექნიკური ტერმინები, რომლებსაც გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი იყენებს:

• გზშ (გარემოზე ზემოქმედების შეფასება): ეს არის კომპლექსური კვლევითი პროცედურა, რომელიც შეისწავლის დაგეგმილი საქმიანობის შესაძლო ზემოქმედებას გარემოზე, ადამიანთა ჯანმრთელობაზე, კულტურულ მემკვიდრეობასა და სოციალურ-ეკონომიკურ პირობებზე.
• სკრინინგი: საწყისი ეტაპი, რომელიც ემსახურება იმის დადგენას, მოითხოვს თუ არა კონკრეტული პროექტი სრულფასოვანი გზშ-ის პროცედურის გავლას.
• სკოპინგი: პროცედურა, რომლის დროსაც განისაზღვრება, თუ რა სახის ინფორმაცია უნდა იქნას მოპოვებული და შესწავლილი გზშ-ის პროცესში. სკოპინგი აყალიბებს კვლევის ფარგლებსა და მეთოდოლოგიას.
• გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება: უფლებამოსილი სახელმწიფო ორგანოს (საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო/გარემოს ეროვნული სააგენტო) მიერ გაცემული სავალდებულო იურიდიული ძალის მქონე აქტი, რომელიც ბიზნესს ანიჭებს დაგეგმილი საქმიანობის განხორციელების უფლებას.

სკრინინგი, როგორ დგინდება საჭიროა თუ არა გზშ

როდესაც ბიზნესი ახალი პროექტის დაწყებას გეგმავს, პირველი და ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯი სკრინინგის პროცედურის გავლაა. გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი პროექტებს ყოფს ორ ძირითად დანართად. მეორე დანართში შესული საქმიანობებისთვის სავალდებულოა სკრინინგის ეტაპის გავლა. სკრინინგის მიზანია დაადგინოს, აქვს თუ არა დაგეგმილ საქმიანობას იმდენად მნიშვნელოვანი პოტენციური ზემოქმედება გარემოზე, რომ სავალდებულო გახდეს გზშ-ის ჩატარება.

სკრინინგის პროცესში ფასდება ობიექტის მახასიათებლები (ზომა, მასშტაბი, რესურსების მოხმარება, ნარჩენების წარმოქმნა), განთავსების ადგილი (დაშორება დასახლებული პუნქტებიდან, დაცული ტერიტორიებიდან) და პოტენციური ზემოქმედების ხასიათი (ინტენსივობა, ხანგრძლივობა, ალბათობა).

რომელ საქმიანობებზე ვრცელდება სკრინინგის პროცედურა

გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი (დანართი II) მკაფიოდ განსაზღვრავს იმ საქმიანობების ჩამონათვალს, რომლებიც ექვემდებარება სკრინინგს. ასეთ ბიზნეს სექტორებს შორისაა:

• სოფლის მეურნეობა და მეტყევეობა (მაგალითად, ინტენსიური მეფრინველეობის ან მეღორეობის გარკვეული მასშტაბის ფერმები).
• კვების მრეწველობა (ხორცის, რძის პროდუქტების, სასმელების წარმოება, თუ ისინი აღემატება კანონით დადგენილ საწარმოო ზღვრებს).
• საშენი მასალების მოპოვება და წარმოება (მცირე მასშტაბის კარიერები, ასფალტ-ბეტონის ქარხნები).
• ენერგეტიკის სექტორის მცირე პროექტები (მცირე ჰესები, გარკვეული სიმძლავრის მზისა და ქარის ელექტროსადგურები).
• ინფრასტრუქტურული პროექტები, როგორიცაა ადგილობრივი მნიშვნელობის გზების მშენებლობა-რეკონსტრუქცია.

ამ ზღვრებისა და მახასიათებლების გადამოწმება აუცილებელია ოფიციალურ საკანონმდებლო ბაზაზე (matsne.gov.ge), რათა ბიზნესმა ზუსტად იცოდეს, უწევს თუ არა მას აღნიშნული რეგულაციების დაცვა.

სკრინინგის განაცხადი და ვადები

იმისათვის, რომ სკრინინგის პროცედურა დაიწყოს, პროექტის განმახორციელებელმა გარემოს ეროვნულ სააგენტოში უნდა წარადგინოს სპეციალური განაცხადი. განაცხადი უნდა შეიცავდეს დეტალურ ინფორმაციას დაგეგმილი საქმიანობის, საწარმოო პროცესის, გამოყენებული ტექნოლოგიების, მოსალოდნელი ემისიებისა და ლოკაციის შესახებ.

კანონმდებლობის თანახმად, სააგენტო განიხილავს წარდგენილ დოკუმენტაციას და იღებს სკრინინგის გადაწყვეტილებას. გადაწყვეტილება ადგენს ერთ-ერთს: საქმიანობა საჭიროებს გზშ-ს, ან საქმიანობა არ საჭიროებს გზშ-ს (შესაბამისად, ბიზნესს შეუძლია გააგრძელოს მშენებლობა/ოპერირება სხვა სტანდარტული ნებართვების მოპოვებით). ვადები კანონით მკაცრად არის რეგლამენტირებული და ჩვეულებრივ მოიცავს ადმინისტრაციული წარმოების გონივრულ პერიოდს (სტანდარტულად 15 სამუშაო დღე).

სკოპინგი, შეფასების ფარგლების განსაზღვრა

იმ შემთხვევაში, თუ სკრინინგის ეტაპზე დადგინდა გზშ-ის აუცილებლობა, ან თუ პროექტი თავიდანვე მიეკუთვნება სავალდებულო შეფასების კატეგორიას (დანართი I), შემდეგი სამართლებრივი ნაბიჯი არის სკოპინგი. გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს სკოპინგს, რადგან ის უზრუნველყოფს კვლევის მიზანმიმართულობას და აზღვევს ბიზნესს ზედმეტი, არარელევანტური კვლევების ჩატარებისგან.

სკოპინგის განაცხადი არის დოკუმენტი, სადაც აღწერილია პროექტის ზოგადი მახასიათებლები და ის სავარაუდო რისკები, რაც უნდა იქნას შესწავლილი. სააგენტო, საჯარო განხილვებისა და დაინტერესებულ მხარეებთან კონსულტაციების საფუძველზე, გამოსცემს სკოპინგის დასკვნას. ეს დასკვნა ფაქტობრივად წარმოადგენს „სამუშაო დავალებას“ გზშ-ის მოსამზადებლად. იგი ზუსტად გიწერთ, რა სახის საველე სამუშაოები, ლაბორატორიული ანალიზები და მოდელირებები (მაგალითად, ხმაურის გავრცელება, ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურება) უნდა მოიცავდეს დასკვნითი გზშ ანგარიში.

სავალდებულო გზშ, რომელ ბიზნესს ესაჭიროება ავტომატურად

გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი პირველ დანართში აერთიანებს იმ საქმიანობებს, რომლებიც თავისი ბუნებითა და მასშტაბით მაღალი რისკის მატარებელია და ავტომატურად, სკრინინგის გარეშე ექვემდებარება გზშ-ს და შესაბამისი გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილების მიღებას.

ასეთ მსხვილ ინდუსტრიულ და ინფრასტრუქტურულ პროექტებს შორისაა:

• ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნები და დიდი მოცულობის ქიმიური საწარმოები.
• თბოელექტროსადგურები და სხვა მძლავრი წვის დანადგარები (50 მგვტ და მეტი).
• საერთაშორისო და შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის საავტომობილო გზების მშენებლობა (ავტომაგისტრალები).
• მსხვილი ჰიდროელექტროსადგურები (კანონით განსაზღვრული პარამეტრების ზემოთ).
• მეტალურგიული ქარხნები და მძიმე მრეწველობის ობიექტები.
• სახიფათო ნარჩენების განთავსების ან გადამუშავების ობიექტები.

ამ კატეგორიის ბიზნესებისთვის გარემოსდაცვითი მოთხოვნები განსაკუთრებით მკაცრია და მოითხოვს მაღალი დონის ექსპერტიზას როგორც საინჟინრო, ისე ეკოლოგიური მიმართულებით.

გარემოსდაცვითი ნებართვა და გადაწყვეტილება, სხვაობა და პროცედურა

ხშირად ბიზნეს წრეებში ტერმინები „გარემოსდაცვითი ნებართვა“ და „გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება“ ერთმანეთში ერევათ. მნიშვნელოვანია იცოდეთ სამართლებრივი ევოლუცია: 2018 წლამდე, გზშ-სადმი დაქვემდებარებული საქმიანობებისთვის გაიცემოდა ეკოლოგიური ექსპერტიზის დასკვნა და გარემოზე ზემოქმედების ნებართვა.

თუმცა, მას შემდეგ რაც ძალაში შევიდა ახალი გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი, ტერმინოლოგია და მიდგომა შეიცვალა. ახალი საქმიანობებისთვის (რომლებიც შედის I ან II დანართში და საჭიროებს გზშ-ს), სახელმწიფო გასცემს გარემოსდაცვით გადაწყვეტილებას. ეს არის ყოვლისმომცველი დოკუმენტი, რომელიც აერთიანებს ყველა ეკოლოგიურ პირობას, რაც ბიზნესმა უნდა დაიცვას მშენებლობისა და ექსპლუატაციის ფაზაში.

რაც შეეხება გარემოსდაცვით ნებართვას, ეს ტერმინი დღეს ძირითადად გამოიყენება უფრო ვიწრო, სპეციფიკური მიმართულებებით (მაგალითად, ნარჩენების მართვის ნებართვა ემისიების გარკვეულ კატეგორიებზე), ან წარმოადგენს ისტორიულ დოკუმენტს იმ საწარმოებისთვის, რომლებმაც უფლება მოიპოვეს ძველი კანონმდებლობის პირობებში და ახლა ვალდებულნი არიან გაიარონ ეკოლოგიური აუდიტი და შეუსაბამონ თავიანთი საქმიანობა ახალ სტანდარტებს.

რა ჯდება შეუსაბამობა, რისკები ნებართვის გარეშე საქმიანობისას

გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი მკაცრ სანქციებს ითვალისწინებს მათთვის, ვინც გვერდს უვლის კანონს. ბიზნესის წარმოება შესაბამისი გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილების, სკრინინგის ან სკოპინგის პროცედურების გარეშე არის უკანონო და იწვევს სერიოზულ შედეგებს:

1. ფინანსური ჯარიმები: საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი ითვალისწინებს სოლიდურ ფულად ჯარიმებს, რომელიც შეიძლება ათეულობით ათას ლარს აღწევდეს. გარდა ამისა, მოქმედებს გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის პრინციპები, რაც ნიშნავს, რომ კომპანიას დაეკისრება გარემოსთვის მიყენებული ზიანის (ფინანსური ეკვივალენტით) სრულად ანაზღაურება.
2. საქმიანობის შეჩერება: სახელმწიფოს უფლება აქვს, დალუქოს საწარმო, შეაჩეროს მშენებლობა ან აკრძალოს ობიექტის ექსპლუატაცია მანამ, სანამ ბიზნესი სრულად არ მოექცევა სამართლებრივ ჩარჩოში.
3. რეპუტაციული ზიანი: თანამედროვე სამყაროში, სადაც ინვესტორები და პარტნიორები დიდ ყურადღებას აქცევენ ESG (Environmental, Social, Governance) კრიტერიუმებს, ეკოლოგიური კანონმდებლობის დამრღვევი კომპანია კარგავს სანდოობას.

როგორ დაგეხმარებათ გერგილი

გარემოსდაცვითი კანონმდებლობის მოთხოვნების დაკმაყოფილება რთული, შრომატევადი და მაღალკვალიფიციური პროცესია, რომელიც მოითხოვს სხვადასხვა პროფილის სპეციალისტთა გუნდურ მუშაობას (ეკოლოგები, ინჟინრები, ჰიდროლოგები, სოციოლოგები).

კომპანია „გერგილი“ გთავაზობთ სრულ გარემოსდაცვითი სერვისები-ს თქვენი ბიზნესისთვის. ჩვენი მრავალწლიანი გამოცდილება მოიცავს როგორც მცირე საწარმოების სკრინინგის დოკუმენტაციის მომზადებას, ისე მსხვილი ინფრასტრუქტურული და ენერგეტიკული ობიექტებისთვის კომპლექსური გზშ ანგარიშების შექმნას.

ჩვენი ექსპერტები დაგეხმარებიან ყველა ეტაპზე – დაწყებული პროექტის იდეიდან, დამთავრებული სამინისტროში გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილების მიღებით. ჩვენი წარმატებული პროექტები (მაგალითად, ჰესები, გაზსაცავი) არის იმის გარანტი, რომ თქვენი ბიზნესი სრულად იქნება შესაბამისობაში კანონმდებლობასთან, დაცული იქნება ფინანსური რისკებისგან და იფუნქციონირებს მდგრადად. დაგვიკავშირდით დღესვე და გაიმარტივეთ სალიცენზიო და სანებართვო პროცედურები!

ხშირად დასმული კითხვები (FAQ)

რა განსხვავებაა სკრინინგსა და სკოპინგს შორის?

სკრინინგი არის საწყისი ეტაპი, რომელიც ამოწმებს, საერთოდ სჭირდება თუ არა დაგეგმილ საქმიანობას გარემოზე ზემოქმედების შეფასება (გზშ). ხოლო სკოპინგი ხორციელდება მაშინ, როდესაც უკვე ცნობილია, რომ გზშ აუცილებელია. სკოპინგი განსაზღვრავს იმ კვლევების, ანალიზებისა და ინფორმაციის ფარგლებს, რაც გზშ-ის ანგარიშში უნდა აისახოს.

რომელ ბიზნესს ესაჭიროება გარემოსდაცვითი ნებართვა?

ახალი კანონმდებლობით გამოიყენება ტერმინი „გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება“, რომელიც ესაჭიროება გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსის პირველი დანართით განსაზღვრულ ყველა საქმიანობას (მაგ: მსხვილი წარმოება, თბოსადგურები, დიდი ინფრასტრუქტურა) და მეორე დანართის იმ პროექტებს, რომლებსაც სკრინინგის ეტაპზე დაუდგინდათ გზშ-ის ვალდებულება.

რას ნიშნავს გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება და როგორ მიიღება?

გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება არის უფლებამოსილი სახელმწიფო ორგანოს მიერ გაცემული სამართლებრივი აქტი, რომელიც ადასტურებს პროექტის ეკოლოგიურ უსაფრთხოებას და გასცემს მისი განხორციელების უფლებას. იგი მიიღება სკოპინგისა და გზშ-ის ეტაპების გავლის, შესაბამისი ანგარიშების წარდგენის, საჯარო განხილვების ჩატარებისა და ექსპერტული კომისიის დადებითი შეფასების საფუძველზე.