ნარჩენების რაოდენობა საქართველოში ყოველწლიურად იზრდება, თუმცა მათი გადამუშავების მაჩვენებელი კვლავ დაბალია. ეს დისბალანსი გარდა იმისა, რომ ეკოლოგიურ საფრთხეს წარმოადგენს, მიუთითებს იმაზეც, რომ ნარჩენების გადამუშავება საქართველოში ჯერ კიდევ არ არის სისტემურად გამართული და ფართოდ დანერგილი პრაქტიკა. მიუხედავად იმისა, რომ გარემოსდაცვითი საკითხები სულ უფრო ხშირად ხვდება საჯარო დღის წესრიგში, რეალური ცვლილებები ჯერ კიდევ ფრაგმენტულია და ძირითადად ცალკეული ინიციატივების ფარგლებში ვითარდება.
დღეს, როცა კლიმატის ცვლილება, რესურსების დეფიციტი და ურბანული ზრდა ახალ გამოწვევებს აჩენს, ნარჩენების მართვა საქართველოში გარდაუვალი აუცილებლობაა. ეს არის ეკონომიკური, სოციალური და სტრატეგიული საკითხი, რომელიც ქვეყნის მდგრად განვითარებას განსაზღვრავს. ნარჩენების დახარისხება და გადამუშავება არა მხოლოდ ამცირებს გარემოზე ზემოქმედებას, არამედ ქმნის ახალ შესაძლებლობებს: სამუშაო ადგილებს, გადასამუშავებელი მასალების ბაზარს და ინოვაციურ ბიზნესმოდელებს.
თუმცა ამ პროცესის წარმატებისთვის საჭიროა სისტემური ხედვა და თანმიმდევრული ნაბიჯები. როგორია არსებული პრაქტიკა? რა ბარიერები აფერხებს განვითარებას? და სად იკვეთება პოზიტიური ტენდენციები? ამ ბლოგში სწორედ ამ კითხვებზე ვეცდებით პასუხის გაცემას – გავაანალიზებთ რეალობას, გამოვყოფთ წარმატებულ მაგალითებს და განვიხილავთ, რა ნაბიჯებია საჭირო, რომ ნარჩენების გადამუშავება საქართველოში ერთგვარ სტანდარტად დამკვიდრდეს.
როგორია ნარჩენების გადამუშავების არსებული პრაქტიკა საქართველოში?
საქართველოში ნარჩენების გადამუშავების სისტემა ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესშია. მიუხედავად იმისა, რომ როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ბოლო წლებში გარემოსდაცვითი საკითხები უფრო აქტიურად განიხილება, ნარჩენების გადამუშავება საქართველოში, პრაქტიკული თვალსაზრისით, ნაწილობრივ ხორციელდება. ქვეყნის მასშტაბით არ არსებობს ერთიანი, სრულად გამართული ინფრასტრუქტურა, რომელიც უზრუნველყოფს ნარჩენების დახარისხებას, შეგროვებასა და გადამუშავებას.
მუნიციპალური სერვისები უმეტესად კონცენტრირებულია ნარჩენების შეგროვებაზე და არა მათ განაწევრებაზე. მოსახლეობის დიდი ნაწილი ნარჩენებს ერთიანად ყრის, რადგან მათი დახარისხება და გადამუშავება არცთუ ისე ფართოდ გავრცელებული პრაქტიკაა. მხოლოდ რამდენიმე ქალაქში, მაგალითად, თბილისში, ბათუმში და ქუთაისში, არსებობს ცალკეული კონტეინერები პლასტმასის, ქაღალდისა და მინის ნარჩენებისთვის, თუმცა მათი რაოდენობა ჯერ კიდევ არასაკმარისია.
გადამუშავების პროცესში აქტიურად არიან ჩართული კერძო კომპანიები და არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებიც გადამუშავების კულტურის დანერგვას სხვადასხვა გზით ცდილობენ. არსებობს მცირე საწარმოებიც, რომლებიც მეორეულ მასალებს ამუშავებენ, თუმცა ვერც მათი რაოდენობა აკმაყოფილებს ქვეყნის მასშტაბით არსებულ მოთხოვნას. ამასთან, ნარჩენების მართვა საქართველოში ხშირად დამოკიდებულია საერთაშორისო პროექტებსა და გრანტებზე, რაც მთლიანად სისტემას საფრთხის ქვეშ აყენებს.
მიუხედავად არსებული სირთულეებისა, ბოლო წლებში რამდენიმე პოზიტიური ნაბიჯიც გადაიდგა – კერძოდ, ცალკეული საპილოტე პროგრამები და კერძო ინიციატივები, რომლებიც ნარჩენების გადამუშავებას უფრო ხელშესახებად აქცევს, თუმცა, რა საკვირველია, სისტემური ცვლილებისთვის საჭიროა უფრო ფართო ხედვა, სტრატეგიული დაგეგმვა და სახელმწიფოს აქტიური ჩართულობა.
ძირითადი გამოწვევები: რა აფერხებს გადამუშავების სისტემის განვითარებას
ნარჩენების გადამუშავების სისტემის განვითარებას საქართველოში რამდენიმე ძირეული ბარიერი აფერხებს, რომლებიც ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული და კომპლექსურ მიდგომას საჭიროებს. პირველ რიგში, პრობლემას წარმოადგენს სტრატეგიული ხედვის ნაკლებობა. არ არსებობს გრძელვადიანი პოლიტიკა, რომელიც გადამუშავების პროცესს სისტემურად და თანმიმდევრულად წარმართავს.
მნიშვნელოვანი გამოწვევაა ტექნოლოგიური ჩამორჩენა. გადამუშავების თანამედროვე ტექნოლოგიები საქართველოში ან საერთოდ არ არის დანერგილი ან მხოლოდ მცირე მასშტაბით გამოიყენება. ეს განსაკუთრებით თვალშისაცემია ისეთი ნარჩენების შემთხვევაში, რომლებიც სპეციფიკურ დამუშავებას საჭიროებს, მაგალითად, ელექტრონული მოწყობილობები ან ქიმიური ნარჩენები. ტექნოლოგიური რესურსების სიმწირე არა მხოლოდ ამცირებს გადამუშავების შესაძლებლობებს, არამედ ზრდის გარემოს დაბინძურების რისკს.
სისტემის განვითარებას ასევე აფერხებს სხვადასხვა აქტორს შორის კოორდინაციის ნაკლებობა. სახელმწიფო სტრუქტურები, ადგილობრივი თვითმმართველობები, კერძო სექტორი და სამოქალაქო საზოგადოება ხშირად პარალელურად, მაგრამ შეუთანხმებლად მოქმედებს. ამან კი შეიძლება გამოიწვიოს რესურსების არაეფექტური გამოყენება ან გააუფასუროს მნიშვნელოვანი ინიციატივები. ნარჩენების მართვა საქართველოში საჭიროებს ერთიან პლატფორმას, რომელიც ხელს შეუწყობს ინფორმაციის გაცვლას, პროცესების სინქრონიზაციასა და საერთო მიზნების განსაზღვრას.
გარდა ამისა, გამოწვევად რჩება მონაცემების ნაკლებობა. გადამუშავების სფეროში არ არსებობს სრულყოფილი სტატისტიკა, რაც არსებული მდგომარეობის შეფასებასა და მიზნობრივი პოლიტიკის დაგეგმვას ფაქტობრივად შეუძლებელს ხდის. მონაცემების არარსებობა ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილებები რეალური ანალიზის ნაცვლად, ხშირად ეფუძნება ვარაუდებს, რაც სისტემის ეფექტიანობას მნიშვნელოვნად ამცირებს.
ამ სურათს კიდევ უფრო ამძიმებს კერძო სექტორის მხრიდან დაბალი მოტივაცია. ნარჩენების გადამუშავება საქართველოში ჯერ კიდევ არ განიხილება ეკონომიკურად მიმზიდველ სფეროდ, რაც პირდაპირ აისახება ინვესტიციების სიმცირეზე. გაუმართავი ბაზარი და რეგულაციების ბუნდოვანება კომპანიებს აიძულებს, თავი შეიკავონ ამ მიმართულებით აქტიური ჩართულობისგან – შედეგად კი, სექტორი ვერ ვითარდება იმ ტემპით, რომ ქვეყნის ეკოლოგიური და ეკონომიკური საჭიროებები დაკმაყოფილდეს.
წარმატებული ინიციატივები და პოზიტიური ტენდენციები
პოზიტიურ ტენდენციებზე საუბრისას, აუცილებლად უნდა აღვნიშნოთ ცალკეული ინიციატივები, როგორც სახელმწიფო, ისე კერძო და არასამთავრობო სექტორის მხრიდან, რომლებიც ნარჩენების მართვის კულტურას თანდათანობით აყალიბებს .
ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულების სისტემის დანერგვა. ამ მოდელის მიხედვით, მწარმოებლებს ევალებათ თავიანთი პროდუქტის ნარჩენების შეგროვება და გადამუშავება, რასაც აქვს ერთგვარი წამახალისებელი ეფექტი, გამოიყენონ უფრო ეკოლოგიური მასალები და შეამცირონ ნარჩენების რაოდენობა. ეს მიდგომა განსაკუთრებით ეფექტურია სპეციფიკური კატეგორიის ნარჩენებისთვის, როგორიცაა ბატარეები, საბურავები და სხვ.
მზარდია ინტერესი კერძო სექტორის მხრიდანაც. რამდენიმე კომპანიამ უკვე დაიწყო ნარჩენების დახარისხება საკუთარ ოფისებსა და საწარმოებში. ამასთან, ჩნდება სტარტაპები, რომლებიც ინოვაციური მიდგომებით ცდილობენ გადამუშავების პროცესის გამარტივებას, მაგალითად, ციფრული პლატფორმები, რომლებიც მომხმარებლებს საშუალებას აძლევს, მარტივად იპოვონ გადამუშავების პუნქტები ან ჩაბარების სერვისები.
ცნობიერების ამაღლებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ არასამთავრობო ორგანიზაციები და სამოქალაქო აქტივისტები. სხვადასხვა კამპანია, საგანმანათლებლო პროგრამა და სოციალური მედიის აქტივობა ხელს უწყობს იმ კულტურის ჩამოყალიბებას, სადაც ნარჩენების დახარისხება და გადამუშავება ყოველდღიურ ჩვევად აღიქმება.
პროგრესი იკვეთება მუნიციპალურ დონეზეც. რამდენიმე ქალაქში დაიწყო საპილოტე პროგრამები, რომლებიც მოიაზრებს სხვადასხვა კონტეინერის განთავსებას, გადამუშავების პუნქტების შექმნას და ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართულობას. ეს ინიციატივები, მიუხედავად მასშტაბის სიმცირისა, ქმნის წარმატებული მოდელების პრეცედენტს, რომლის დანერგვა ქვეყნის სხვა რეგიონებშიც თავისუფლად შესაძლებელია.
კულტურული ცვლილება: როგორ უნდა შეიცვალოს დამოკიდებულება ნარჩენების მიმართ
ნარჩენების გადამუშავების სისტემის გაძლიერება მხოლოდ ტექნიკური და ინფრასტრუქტურული ცვლილებებით არ ხდება, მთელი ეს პროცესი ღრმა კულტურულ ტრანსფორმაციას მოითხოვს.
პირველი ნაბიჯი ამ ცვლილებისკენ არის ის, რომ ნარჩენი აღვიქვათ, როგორც რესურსი. როცა ადამიანი აცნობიერებს, რომ პოლიეთილენის ბოთლი, ქაღალდი ან თუნუქის ქილა შეიძლება გარდაიქმნას ახალ პროდუქტად, მისი ქცევაც რადიკალურად იცვლება. ეს იდეა უნდა დამკვიდრდეს არა მხოლოდ საგანმანათლებლო პროგრამებში, არამედ ყოველდღიურ კომუნიკაციაში: მედიაში, რეკლამაში, საჯარო სივრცეებში და ა.შ.
გადამუშავების კულტურის გაღრმავება ასევე გულისხმობს ჩვევების საფუძვლიანად შეცვლას. როცა ადამიანი ყოველდღიურად ირჩევს, სად და როგორ გადააგდოს ნარჩენი, ის ქვეცნობიერად უკვე ქმნის ახალ ნორმას. ამ ცვლილების წახალისება შესაძლებელია მცირე დეტალებით – მაგალითად, ვიზუალურად მიმზიდველი და მარტივად გასაგები კონტეინერებით, პოზიტიური მესიჯებით, ან თუნდაც ფინანსური წახალისებით.
საბოლოოდ, ნარჩენების მართვის პროცესი საქართველოში ვერ იქნება წარმატებული მხოლოდ კანონებითა და ტექნოლოგიებით. ის უნდა გახდეს კულტურის ნაწილი – ისეთი კულტურის, სადაც ბუნებასთან ჰარმონიაში ცხოვრება ყველას პრიორიტეტია. ეს არის გზა, რომელიც იწყება ცნობიერების ამაღლებით და სრულდება იმ რეალობით, სადაც თითოეული ადამიანი თუ კომპანია გარემოს დაცვას საკუთარ მოვალეობად აღიქვამს.